Foto bij het artikel Due diligence bij een bedrijfsovername: onderdelen en verzoeklijst
Foto van Foundry op Pixabay

Overnames

Due diligence bij een bedrijfsovername: onderdelen en verzoeklijst

Welke onderdelen een koper onderzoekt bij een overname, welke documenten je opvraagt en waar de rode vlaggen zitten, plus de voorbereiding van de verkoper.

Dit is een redactioneel pseudoniem van de publicatie, geen claim van een onafhankelijk geverifieerde persoonlijke identiteit. Oorspronkelijke redactionele vermelding: Redactie Contracten.

Wat je meeneemt uit dit onderzoek

  • Due diligence, in het Nederlands boekenonderzoek, volgt meestal op de intentieverklaring. De koper controleert dan de informatie uit het verkoopmemorandum en uit de onderhandelingen.
  • Adviesbureaus delen het onderzoek op in onderdelen, met licht verschillende indelingen (Baker Tilly noemt financieel, fiscaal, juridisch, HR, IT en ESG). Hieronder gebruiken we zeven werkstromen: financieel, fiscaal, juridisch, personeel, commercieel, operationeel en IT, en milieu of ESG. Niet elk onderdeel is bij elk bedrijf even zwaar.
  • Klantconcentratie noemt de KVK als belangrijk aandachtspunt van kopers. De KVK geeft als voorbeeld een bedrijf waarvan 60 procent van de omzet bij twee klanten ligt. De koper kan dan eisen dat die klanten hun contract verlengen vóór de verkoop.
  • Volgens adviesbureau CMENP drukken structurele risico's de waardering, terwijl incidentele risico's meestal met garanties worden afgedekt.
  • Voor het mkb noemt CMENP "enkele weken" als gangbare duur. Portsight noemt voor transacties tot 5 miljoen euro twee tot vier weken. Bedragen voor de kosten geven deze bronnen niet.
  • Een verkoper die zijn zaken op orde brengt, verkort het proces. Een vendor due diligence, uitgevoerd vóór de verkoop, is daar een middel voor.

Hoe het onderzoek verloopt

De volgorde is vrijwel altijd dezelfde. Na de intentieverklaring krijgt de koper toegang tot documenten. Zijn adviseurs stellen vragen, de verkoper antwoordt, en daarna volgt een rapport met bevindingen. De KVK noemt als mogelijke uitkomsten vertraging, extra voorwaarden, een prijsaanpassing, heronderhandeling of dat de koper afhaakt.

Ondernemersplein vult aan dat de verkoper voldoende en juiste informatie moet verstrekken. De KVK noemt dat de informatieplicht of mededelingsplicht van de verkoper. Wat er precies gebeurt bij onjuiste of onvolledige informatie, hangt af van de omstandigheden. Portsight merkt op dat een koper het lastiger heeft de verkoper aansprakelijk te stellen voor een probleem dat bij gedegen onderzoek te vinden was. Daarvoor heb je een jurist nodig, en in de overnameovereenkomst leg je het vast. Zie de clausules in een overnameovereenkomst.

Over de duur en kosten geven de bronnen dit:

BronDuurKosten
CMENPmkb: enkele weken, afhankelijk van hoe snel informatie beschikbaar isgeen bedragen; hangen af van omvang, complexiteit en diepgang; de koper draagt ze meestal, verdeling kan worden afgesproken
Portsighttot 5 miljoen euro: 2 tot 4 weken; 5 tot 50 miljoen: 4 tot 8 weken; groter en complexer: 8 tot 16 weken of meergeen bedragen

Dit zijn indicaties van adviesbureaus, geen wettelijke termijnen. Voor de rest van het overnametraject, van zoeken tot notaris, zie een bedrijf overnemen: het hele traject.

Financieel en fiscaal onderzoek

Financieel. De KVK noemt als kernvragen: zijn de jaarrekeningen compleet, zijn er grote verschillen tussen jaren en zijn er eenmalige hoge inkomsten of kosten? CMENP voegt toe: kijk naar balans, winst-en-verliesrekening, kasstromen en schulden, de kwaliteit en houdbaarheid van de winst, werkkapitaal en seizoenseffecten, en afhankelijkheid van bepaalde klanten. Portsight noemt de genormaliseerde EBITDA, dus de winst gecorrigeerd voor posten die niet bij de gewone bedrijfsvoering horen.

Rode vlaggen volgens deze bronnen: instabiele marges, eenmalige posten die het beeld vertekenen, en omzet die sterk afhangt van een of enkele klanten.

Fiscaal. Controleer of aangiften voor loonheffing, btw en vennootschapsbelasting juist en op tijd zijn gedaan, en of er lopende gesprekken met de Belastingdienst zijn (CMENP). Portsight vraagt om aangiften en aanslagen over vijf jaar, bezwaar- en beroepsdossiers en correspondentie met de Belastingdienst. Het noemt onder meer deze aandachtspunten:

  • btween vrijstelling die jarenlang ten onrechte is toegepast;
  • loonheffingfreelancers die in feite als werknemer werken, en onjuiste onkostenvergoedingen;
  • fiscale eenheideerdere of lopende deelname en de hoofdelijke aansprakelijkheid die daarbij hoort;
  • verliezenhoe groot de verliesvoorraad is en of die na de overname nog kan worden benut;
  • onderlinge leningenof transacties tussen gelieerde partijen zakelijk en vastgelegd zijn.

Portsight beschrijft ook een anoniem illustratief voorbeeld, dat we niet kunnen controleren, waarin de koopprijs na fiscale bevindingen omlaag ging en drie specifieke fiscale vrijwaringen aan het contract werden toegevoegd. Dat laat zien hoe een bevinding in de praktijk doorwerkt: eerst in de prijs, dan in een garantie.

Juridisch, personeel, commercieel en operationeel

Juridisch. CMENP noemt statuten en aandeelhoudersregister, contracten met klanten, leveranciers en financiers, lopende of dreigende geschillen en vergunningen. Portsight voegt intellectueel eigendom en naleving van regels toe. De KVK wijst op huurcontracten en op change-of-control-clausules: bij een bv lopen contracten meestal door, tenzij een klant bij overname mag opzeggen. Bij een eenmanszaak gaan contracten niet vanzelf over en moet elke klant instemmen. Hoe zakelijke contracten in het algemeen zijn opgebouwd, staat in contracten tussen bedrijven. Rode vlaggen zijn verouderde contracten, mondelinge afspraken die nooit zijn vastgelegd, contracten die makkelijk opzegbaar zijn en lopende geschillen.

Personeel. Vraag arbeids- en managementovereenkomsten, de toepasselijke cao, pensioenregelingen en lopende arbeidsconflicten op. Voor de gevolgen geldt Nederlands recht: volgens artikel 663 van boek 7 van het Burgerlijk Wetboek gaan bij overgang van een onderneming de rechten en plichten uit de arbeidsovereenkomsten van rechtswege over op de koper. De verkoper blijft nog een jaar naast de koper hoofdelijk aansprakelijk voor verplichtingen van vóór de overgang. Onvolledige of afwijkende afspraken noemt CMENP een risico voor de continuïteit na de overname. Zijn er sleutelmedewerkers? Dan weegt hun vertrek na de overdracht zwaar (KVK).

Commercieel. Kijk naar klantconcentratie en klantrelaties, looptijd en opzegrechten van contracten, de stabiliteit van marges en de realiteit van groeiverwachtingen (CMENP). De KVK noemt ook de duur van contracten: veel contracten die snel aflopen zijn een risico.

Operationeel en IT. Denk aan de staat van machines, voorraad en panden, productie- en leveringsprocessen, klantenservice, ketenafhankelijkheid en IT-infrastructuur (CMENP, Portsight). De KVK noemt afhankelijkheid van de eigenaar, van onmisbare medewerkers en van één leverancier, en processen die alleen in het hoofd van de eigenaar zitten.

Milieu en ESG. Portsight noemt bodemverontreiniging, vergunningen en duurzaamheidsrisico's. CMENP wijst erop dat milieuproblemen grote financiële gevolgen kunnen hebben, vooral bij productiebedrijven of vastgoedrijke bedrijven.

Verzoeklijst: wat vraag je op?

Dit is een uitgangslijst op basis van de genoemde bronnen. Stem hem af op rechtsvorm en branche.

  1. Jaarrekeningen van minimaal drie jaar (KVK; Portsight noemt drie tot vijf jaar, met accountantsverklaring) en managementrapportages.
  2. Financieringsovereenkomsten en leningen.
  3. Overzicht van eenmalige baten en lasten en de berekening van de genormaliseerde EBITDA.
  4. Klantenlijst met omzet per klant en looptijd en opzegvoorwaarden van de grootste contracten.
  5. Contracten met belangrijke leveranciers, inclusief change-of-control-clausules.
  6. Aangiften loonheffing, btw en vennootschapsbelasting, aanslagen en correspondentie met de Belastingdienst (Portsight vraagt vijf jaar).
  7. Statuten en aandeelhoudersregister.
  8. Huurcontract bedrijfsruimte en overzicht van vergunningen.
  9. Overzicht van intellectueel eigendom, zoals merken en octrooien.
  10. Lopende en dreigende geschillen.
  11. Arbeids- en managementovereenkomsten, cao, pensioenregeling.
  12. Verzekeringspolissen (KVK).
  13. Lijst van machines, voorraad en vaste activa met de staat van onderhoud.
  14. Beschrijving van de IT-systemen.
  15. Milieuvergunningen en eventuele onderzoeken naar de bodem.

Redactionele suggestie: geef elk document een nummer en laat de koper vragen aan dat nummer koppelen. Dan kun je later in de overnameovereenkomst verwijzen naar wat de koper heeft gezien.

Van bevinding naar contract, en de kant van de verkoper

Een bevinding heeft drie uitkomsten: de prijs gaat omlaag, er komt een specifieke garantie of vrijwaring, of de koper laat de deal vallen. CMENP onderscheidt daarbij structurele risico's, die de waardering drukken, en incidentele risico's, die vaak via garanties worden afgedekt. Wat in de garanties moet, hoort bij de overnameovereenkomst.

Als verkoper kun je het proces versnellen door vooraf op te ruimen. De KVK noemt: minder afhankelijk worden van jezelf, contractlooptijden en vergunningen op orde, actuele administratie, beheerste debiteuren en geordende voorraad. Veranderen van rechtsvorm kan fiscaal voordeel geven, maar kan door fiscale termijnen jaren van tevoren nodig zijn. Verbeteringen aan rentabiliteit of solvabiliteit kunnen volgens de KVK drie tot vijf jaar duren.

Een vendor due diligence is hetzelfde onderzoek, maar in opdracht van de verkoper en vóór de koper begint. Baker Tilly stelt dat het risico's tijdig zichtbaar maakt en het proces kan verkorten en de kans op strenge garanties kan verkleinen. Dat is een claim van een adviesbureau dat de dienst levert. Portsight beschrijft de dataroom als eerste fase van het onderzoek: de verkoper stelt een (digitale) dataroom samen met onder meer jaarrekeningen, belastingaangiften, contracten, personeelsdossiers, vergunningen en correspondentie met toezichthouders, en partijen tekenen een geheimhoudingsovereenkomst voordat de koper toegang krijgt. Een goed georganiseerde dataroom verkort volgens Portsight de doorlooptijd van het onderzoek. De vragenlijst van de koper telt volgens dezelfde bron typisch honderden vragen.

Redactionele suggestie: zet de documenten uit de verzoeklijst vooraf geordend klaar in één map met een inhoudsopgave. Dat is een werkwijze, geen vereiste, en het is vooral nuttig als er meer dan één kandidaat-koper meekijkt.

Bronnen

Meer uit Overnames