Foto bij het artikel Een overnameovereenkomst opstellen: welke clausules zijn gebruikelijk?
Foto van Bru-nO op Pixabay

Contracten

Een overnameovereenkomst opstellen: welke clausules zijn gebruikelijk?

De overnameovereenkomst is het hoofddocument waarin koper en verkoper de verkoop van een onderneming juridisch bindend vastleggen: wat overgaat, tegen welke prijs, onder welke voorwaarden en met…

Dit is een redactioneel pseudoniem van de publicatie, geen claim van een onafhankelijk geverifieerde persoonlijke identiteit. Oorspronkelijke redactionele vermelding: Redactie Contracten.

Inleiding: clausules zijn maatwerk, geen standaardformulier

De overnameovereenkomst is het hoofddocument waarin koper en verkoper de verkoop van een onderneming juridisch bindend vastleggen: wat overgaat, tegen welke prijs, onder welke voorwaarden en met welke garanties. De intentieverklaring, het due diligence-onderzoek en de aandeelhoudersovereenkomst hangen eronder, maar deze overeenkomst bepaalt of de koop doorgaat en wie waarvoor instaat.

Welke bepalingen gebruikelijk zijn, verschilt per transactie en per bedrijf. Het standaardstramien van een aandelentransactie bevat in ieder geval: koop en verkoop van de aandelen, de koopprijs, de levering van de aandelen, garanties en vrijwaringen, en rechtskeuze, forumkeuze en overige boilerplate. Zonder aandelenoverdracht kunnen andere bepalingen tellen.

De overeenkomst is maatwerk: de inhoud verschilt per bedrijf, hangt van uiteenlopende factoren af en moet rekening houden met de wensen en bedoelingen van koper en verkoper. In de praktijk gaat de meeste aandacht naar de prijsonderhandeling, vaak met financieel deskundigen erbij. Garanties, vrijwaringen en de manier waarop die worden ingeroepen blijven onderbelicht, terwijl juist bij de totstandkoming van de overnameovereenkomst vaak geschillen ontstaan.

Eerst de structuur: aandelentransactie of activa-passivatransactie

De belangrijkste structuurkeuze is die tussen een aandelentransactie (share deal) en een activa-passivatransactie (asset deal). Die keuze bepaalt de hele opzet van de overnameovereenkomst: welke partijen contracteren, wat wordt overgedragen en welke clausules nodig zijn.

Bij een aandelentransactie neemt de koper de aandelen van de vennootschap over en blijft de onderneming in dezelfde rechtspersoon. Bezittingen en schulden, werknemers, contracten en vergunningen blijven dan in de vennootschap en hoeven niet afzonderlijk te worden overgedragen. Een aandelenoverdracht kan alleen als het bedrijf wordt uitgeoefend in een rechtsvorm met in aandelen verdeeld kapitaal, zoals een BV of NV.

Bij een activa-passivatransactie worden de losse bezittingen en schulden overgedragen, wat per onderdeel een eigen leveringshandeling vergt.

Of sprake is van overgang van onderneming wordt los van de overnameovereenkomst beoordeeld. In een zaak over contractvervoer oordeelde de kantonrechter dat daarvoor geen overnameovereenkomst nodig is, maar wel een contractuele relatie tussen de betrokken partijen. Die ontbrak in die zaak, zodat geen overgang van onderneming werd aangenomen. Zet daarom expliciet in de overeenkomst welke werknemers en welke arbeidsvoorwaarden mee overgaan of mee moeten overkomen.

Aandelentransactie vs. activa-passivatransactie: belangrijkste verschillen

Overdracht
Aandelen van de vennootschap
Rechtspersoon
Blijft behouden
Werknemers & contracten
Blijven in de vennootschap
Schulden
Blijven bij de vennootschap
Levering
Notariële akte vereist
Overdracht van bezittingen
Niet nodig
Structuur
Alleen mogelijk bij BV of NV
Overdracht
Afzonderlijke overdracht van activa en passiva
Rechtspersoon
Kan veranderen
Werknemers & contracten
Moeten expliciet worden overgedragen
Schulden
Moeten afzonderlijk worden overgenomen
Levering
Afzonderlijke leveringshandelingen per onderdeel
Overdracht van bezittingen
Nodig

Koop en verkoop, levering en eigendomsovergang

De kernclausule beschrijft het verkochte object: bij een share deal de aandelen in de vennootschap, bij een asset deal de afzonderlijke bezittingen en schulden. Een nauwkeurige omschrijving van wat wel en niet overgaat, met bijlagen als een activa-passivalijst of contractenlijst, voorkomt discussie achteraf over waar de koper eigenaar van is geworden.

Bij aandelen van een BV is voor de levering een notariële akte verplicht. De levering van de aandelen en daarmee de eigendomsovergang lopen dus via de notaris. Leg in de overeenkomst vast wanneer de akte wordt gepasseerd, wanneer de koopprijs op de daarvoor bestemde rekening moet staan en welke volmachten en verklaringen partijen bij de akte afgeven.

Bij een activa-passivatransactie worden de losse bezittingen en schulden overgedragen; welke leveringshandelingen daarvoor nodig zijn, verschilt per geval. Neem op wie welke leveringshandeling voorbereidt en wat er gebeurt als de levering van een onderdeel niet lukt.

Koopprijs, betaling en earn-out

De koopprijs is een kernclausule. Leg niet alleen het bedrag vast, maar ook hoe en wanneer wordt betaald. Denk aan de verdeling tussen betaling bij het passeren van de leveringsakte en een later of onder voorwaarden volgend bedrag, en aan een waarborgsom of escrow waaruit een claim kan worden voldaan.

Bij een earn-out staat de koopprijs bij ondertekening nog niet vast, omdat die afhankelijk is van de resultaten die de onderneming in de toekomst behaalt. Maak dan heldere afspraken over de maatstaf (omzet, EBITDA of winst), de meetperiode, de wijze van vaststelling en de gevolgen van bijzondere gebeurtenissen in die periode. Zonder die afspraken is een geschil over de eindprijs bijna onvermijdelijk.

Ook bij een vaste prijs horen afspraken over een slotbalans of werkkapitaalcorrectie, over de gevolgen van tussentijdse onttrekkingen door de verkoper en over de vraag of de koper zekerheden krijgt voor terugbetalingsverplichtingen. Op die punten kan een prijsafspraak in de uitvoering alsnog schuiven.

Voordelen en nadelen van earn-out in een overnameovereenkomst

  • VoordelenSchaalt prijs aan werkelijke prestaties; vermindert risico voor koper; motiveert verkoper tot goede prestaties na overname
  • NadelenRisico op geschil over meetmethode of gevolgschade; complexe administratie; kan leiden tot vertraging in uitvoering

Garanties, vrijwaringen en aansprakelijkheid

Garanties en vrijwaringen vullen de wettelijke conformiteitsregels van artikel 7:17 BW aan: de koper bedingt waar de verkoper voor instaat, en vrijwaringen dekken specifieke risico's na de overdracht, zoals een naheffing of een claim van een werknemer of afnemer. Koper en verkoper hebben tegengestelde belangen: de koper wil zoveel mogelijk risico's afdichten, de verkoper wil na de overdracht zo min mogelijk risico lopen. De meeste discussies binnen de overnameovereenkomst gaan dan ook over de overeengekomen garanties, aansprakelijkheden en vrijwaringen.

Wat misgaat is zelden een bedrijf dat helemaal niet functioneert, maar juist onderdelen die niet blijken te kloppen: de omzet blijft achter bij wat de verkoper had aangegeven, een werknemer blijkt al geruime tijd arbeidsongeschikt, of een afnemer is niet tevreden over het geleverde product. Toch worden bedrijven in de praktijk overgedragen met geen of onvoldoende garanties en vrijwaringen. Ook blijft onbesproken hoe garanties moeten worden ingeroepen en hoe de schadevergoeding verloopt.

Maak daarom de aansprakelijkheidsregeling af. Leg vast welke garanties en vrijwaringen gelden en tot welke datum. Regel ook hoe en binnen welke termijn een claim moet worden gemeld, en of er drempelbedragen of een maximum aan de aansprakelijkheid zijn verbonden. Leg verder vast welke schade voor vergoeding in aanmerking komt (directe schade, gevolgschade of gederfde winst) en volgens welke methode de schadeomvang wordt bepaald.

Zonder die afspraken moet de koper zijn schade langs de algemene weg van artikel 7:17 BW zien te verhalen, met alle bewijslast en onzekerheid van dien.

Opschortende voorwaarden en due diligence

Opschortende voorwaarden zijn een kernonderdeel van de overnameovereenkomst. Zij bepalen dat de verplichtingen pas ingaan of de koop pas doorgaat als aan bepaalde voorwaarden is voldaan.

Het due diligence-onderzoek is een apart traject onder de overnameovereenkomst, maar de uitkomsten worden in de overeenkomst verankerd: partijen spreken af wat er gebeurt als een bevinding niet wordt opgelost, bijvoorbeeld dat de koop niet doorgaat, dat de prijs wordt aangepast of dat een extra vrijwaring wordt opgenomen.

Bij kleine en middelgrote overnames blijft het onderzoek vaak beperkt tot de vraag of de jaarrekening een getrouw beeld geeft van de economische werkelijkheid; bredere risico's komen dan niet in beeld.

Een opschortende voorwaarde heeft in de praktijk dezelfde bouwstenen. Daarbij horen een precieze omschrijving van de voorwaarde, de termijn waarbinnen die moet zijn vervuld, de verplichting van partijen om zich daarvoor aantoonbaar in te spannen, en de gevolgen als de voorwaarde niet of niet tijdig wordt vervuld.

Denk aan het verkrijgen van financiering, het sluiten of beëindigen van een aandeelhoudersovereenkomst, het verkrijgen van toestemmingen van derden en het uitblijven van een gebeurtenis die de onderneming wezenlijk raakt.

Verdeel ook de tussentijdse risico's: wie draagt de gevolgen als de onderneming tussen ondertekening en levering wordt getroffen door verlies van een grote klant, vertrek van sleutelpersoneel of een overheidsbesluit dat de bedrijfsvoering raakt? Spreek af of dat leidt tot aanpassing van de prijs, tot een extra vrijwaring of tot een recht om de overeenkomst te beëindigen, en hoe de koper de onderneming in de tussenperiode mag besturen.

Rechtskeuze, forumkeuze en overige boilerplateclausules

Rechtskeuze en forumkeuze staan in het standaardstramien van een aandelentransactie naast de overige boilerplatebepalingen. De rechtskeuze bepaalt welk recht op de overeenkomst van toepassing is; de forumkeuze bepaalt welke rechter of arbiter bevoegd is om geschillen over de overname te beslechten.

Omdat de levering van aandelen van een Nederlandse BV via een Nederlandse notariële akte loopt, ligt het voor de hand om Nederlands recht en een Nederlandse rechter of arbiter te kiezen. Stem ook de taal van de overeenkomst en van de leveringsdocumentatie op elkaar af.

In de slotbepalingen horen verder: dat de overeenkomst de volledige afspraak tussen partijen bevat en eerdere stukken zoals de intentieverklaring of het bod vervangt; dat wijzigingen alleen schriftelijk kunnen worden aangebracht; hoe kennisgevingen tussen partijen worden gedaan; wie welke kosten draagt (notaris, adviseurs, overdrachtsbelasting); en of rechten en verplichtingen aan derden kunnen worden overgedragen.

Zonder volledigheidsbepaling kan een partij zich later beroepen op afspraken die tijdens de onderhandelingen zijn gemaakt en niet in de overnameovereenkomst zijn teruggekomen.

Praktische checklist en valkuilen bij het opstellen

Loop voor het ondertekenen deze punten langs: (1) de gekozen structuur — aandelentransactie of activa-passivatransactie — en de gevolgen daarvan voor contracten, vergunningen en personeel; (2) het koopobject, met een precieze omschrijving en de bijbehorende bijlagen; (3) de koopprijs, de betalingsmomenten, een eventuele earn-out en een waarborgsom; (4) de levering, met bij aandelen van een BV de notariële akte en de rol van de notaris.

Let verder op: (5) garanties, vrijwaringen en de aansprakelijkheidsregeling, inclusief meldtermijn, drempels, maximum en wijze van schadeberekening; (6) de opschortende voorwaarden en de verankering van de due diligence-bevindingen; (7) rechtskeuze en forumkeuze; (8) de slotbepalingen over volledigheid, wijziging, kennisgevingen en kosten.

De grootste valkuil is dat de onderhandeling feitelijk alleen over de prijs gaat. Bij een overname in het mkb wordt na de prijsbepaling en een beperkt onderzoek naar de jaarrekening vaak direct zaken gedaan, zonder of met onvoldoende garanties en vrijwaringen. Ook blijft onbesproken hoe een garantie moet worden ingeroepen en hoe de afwikkeling van schade verloopt.

Zolang werknemers geen claims indienen, de Belastingdienst geen naheffing oplegt en vergunningen niet worden ingetrokken, merkt niemand daar iets van. Zodra dat wel gebeurt, is de overeenkomst het enige document waarin het antwoord staat.

Omdat de overeenkomst maatwerk is en discussies in de praktijk vooral over garanties, aansprakelijkheden en vrijwaringen gaan, is de claimprocedure het minst over te slaan onderdeel. Leg vast wie een claim waarvoor en binnen welke termijn indient. Leg ook vast of de koper eerst de verkoper moet aanspreken en hoe de omvang van de schade wordt bepaald als partijen het daar niet over eens zijn.

Stappenplan bij het opstellen van een overnameovereenkomst

  1. Structuur bepalen: aandelentransactie of activa-passivatransactieBepaal welke vorm het meest geschikt is voor het bedrijf en de partijen.
  2. Due diligence uitvoerenBeoordeel financiële, juridische en operationele situatie van het bedrijf.
  3. Koopobject en koopprijs vastleggenDefinieer wat wordt overgenomen en hoe de prijs wordt vastgesteld (incl. earn-out).
  4. Garanties en vrijwaringen afsprekenBepaal welke risico’s de verkoper draagt en hoe claims worden ingeroepen.
  5. Opschortende voorwaarden definiërenZorg dat de koop pas doorgaat als financiering, toestemmingen of andere voorwaarden zijn vervuld.
  6. Rechtskeuze en forumkeuze vaststellenKies Nederlands recht en een Nederlandse rechter of arbiter.
  7. Overeenkomst ondertekenen en notariële akte doenVoor aandelen: notaris moet de overdracht formaliseren.

Meer uit Contracten